Bijdragen

Geef ons een vaderland om te beminnen. Franciscus als patroonheilige van het activisme

---

Samenvatting

In 1948 riep de collaborateur en antisemiet Ward Hermans vanuit zijn gevangeniscel Sint-Franciscus aan om de “wolven der Repressie” te bedwingen. Deze bijdrage vertrekt van de vraag waarom uitgerekend de nederige, vredelievende heilige uit Assisi zich in Vlaanderen tot een politiek icoon van veroordeelde collaborateurs kon ontwikkelen. Ze reconstrueert via archiefonderzoek en een nauwgezette lectuur van enkele literaire sleutelteksten hoe de politisering van Franciscus al begonnen was in de nasleep van de Eerste Wereldoorlog.

Vertrekpunt is Het Sienjaal (1918), Paul van Ostaijens tweede dichtbundel die de heilige al benut als religieus-humanitair symbool in lijn met een heropflakkerende Europese fascinatie voor de heilige (Sabatier, Rilke, Hesse). De omslag naar het Vlaams-politieke voltrekt zich pas echt in Marnix Gijsens gedicht ‘Lof-litanie van den H. Franciscus van Assisië’, voor het eerste gepubliceerd in 1920 in het tijdschrift Ruimte en zeer expliciet bedoeld als apologie van het Vlaamse activisme.  Door Franciscus’ breuk met zijn rijke koopmansvader allegorisch gelijk te stellen met de breuk tussen de Vlaamse activisten en hun Belgische vaderland, herschreef Gijsen ongehoorzaamheid als morele zuiverheid en vervolging als onrecht. De tegelijk internationalistische en anti-Belgische climax van het gedicht, “geef aan allen en geef aan mij, een vaderland om te beminnen”, zou vervolgens snel een sleutelplek vinden in het Vlaams-nationalistische repertoire.

Aan de hand van de brede en goed gedocumenteerde receptie van Gijsens gedicht toont deze bijdrage vervolgens hoe Franciscus in het interbellum uitgroeide tot een breed gedeeld cultureel symbool. Vervolgens keert het artikel terug naar Ward Hermans: zijn poging om in 1948 zijn eigen collaboratie met het nazisme moreel te herkaderen als een “tweede activisme” faalde, een mislukking die wellicht illustreert dat de symbolische toe-eigening van een figuur als Franciscus een minimale morele geloofwaardigheid nodig heeft.

 

“Grant us a Fatherland to Love”.
How Francis of Assisi became the patron saint of Flemish activism”
In 1948, the collaborator and antisemite Ward Hermans invoked Saint Francis from his prison cell, calling on him to subdue the “wolves of the Repression”. This contribution investigates how the humble, peace-loving saint of Assisi, of all figures, could have developed into a political icon for convicted collaborators in Flanders. Drawing on archival research and close readings of several key literary texts, it reconstructs how the politicisation of Francis had already begun in the aftermath of the First World War.

The point of departure is Het Sienjaal (1918), Paul van Ostaijen’s second collection of poetry, which already draws on the saint as a religious and humanitarian symbol, in keeping with a renewed European fascination with Francis (Sabatier, Rilke, Hesse). The decisive shift towards a specifically Flemish political appropriation occurs in Marnix Gijsen’s poem ‘Lof-litanie van den H. Franciscus van Assisië’, first published in the journal Ruimte in 1920 and explicitly conceived as an apologia for Flemish activism. By allegorically equating Francis’s break with his wealthy merchant father with the rupture between the Flemish activists and their Belgian fatherland, Gijsen recast disobedience as moral purity and persecution as injustice. The poem’s simultaneously internationalist and anti-Belgian climax – “give to all, and give to me, a fatherland to love” – would soon secure a prominent place in the Flemish-nationalist repertoire.

Tracing the broad and well-documented reception Gijsen’s poem, this contribution goes on to show how Francis developed into a widely shared cultural symbol during the interwar period. It then returns to Ward Hermans. His attempt in 1948 to reframe his own collaboration with Nazism in moral terms as a “second activism” failed – a failure that perhaps illustrates how the symbolic appropriation of a figure such as Francis requires at least a minimum degree of moral credibility.

Hoe citeren:

Absillis, K., (2026) “Geef ons een vaderland om te beminnen. Franciscus als patroonheilige van het activisme”, WT. Tijdschrift over de geschiedenis van de Vlaamse beweging 85(3), 328-367. doi: https://doi.org/10.21825/wt.102173