Artikel

Sozialpsychologische aspekte der ökonomischen Politik

---

Abstract

Sociaal-psychologische aspekten van de ekonomische politiek. - De auteurs vertrekken van de vaststelling dat de moderne ekonomische teorie te zeer de menselijke faktor in het ekonomisch handelen verwaarloost. Empirische bevindingen over de menselijke gedragingen verkrijgen na verloop van tijd meestal een schematisch karakter; zij leven voort als niet-empirische fikties. Het treffendste voorbeeld op dit gebied blijkt wel dat te zijn van de "homo oeconomicus” die in de ideeënwereld van A. Smith aan een reële kategorie beantwoordde. Na de verdwijning van de sociaal-kulturele omstandigheden waaraan de "homo oeconomicus” zijn ontstaan dankt, bleef het "type” behouden. Het was evenwel reeds afgezwakt tot een door zijn instinkt bepaald, mechanisch reagerend wezen waarmee de konsument meestal geïdentificeerd werd. De miskenning van de sociale gedetermineerdheid van de mens leidde tot een toenemende vervreemding van de ekonomische teorie t.a.v. de sociale werkelijkheid. De reaktie hierop blijkt afkomstig te zijn van de wetenschappen over de menselijke gedragingen. Deze zijn strikt empirisch georienteerd. Hierbij moeten de uitkomsten van de onderzoekingen van verscheidene geesteswetenschappen : antropologie, biologie, karakterkunde, etnologie, psychologie en meer bepaald de sociale psychologie, sociologie, recht, enz. met mekaar gekonfronteerd worden. De grote trekken van het mensentype waarmede de moderne empirische ekonomie werkt werden hoofdzakelijk door de moderne antropologie ontworpen. De wetenschappen van de menselijke gedragingen vullen dit beeld aan. Hierop grift zich de sociaal-psychologische interpretatie van de konstanten en konformiteiten der gedragingen. Iedere maatschappijvorm bepaalt een zekere "speelruimte” binnen dewelke deze laatste zich manifesteren. Men kan de kuituur kenmerken als een funktionele eenheid van sociale waarden en normen. Sociale normen doen zich gelden op de gebieden van het denken, het spreken, het handelen. De eenvormigheid der menselijke gedragingen neemt toe naarmate hun openbaar karakter sterker op de voorgrond treedt. Tegen deze sociaal-psychologische opvatting wordt wel eens aangevoerd dat zij het belang van het „sociale” te sterk beklemtoont. Op dit gebied bestaat nog een graadverschil tussen de West-Europese en de Angelsaksische landen. Tengevolge van het intense samenleven in bedrijven en burelen, van de omstandigheid dat de moderne massaproduktie grotere eenvormigheid in waardeoordelen, opinies en handelingen vereist, verdwijnt dit verschil echter geleidelijk. De vraag rijst dan ook in hoeverre het menselijk handelen vatbaar is voor beïnvloeding. Volgens L. Bryson kan deze beïnvloeding op drie gebieden beproefd worden : dat van de "menselijke natuur”, dat van de socio-kulturele mobiliteit, dat van de keuzehandelingen. Op het gebied van de socio-kulturele mobiliteit dient geopereerd indien men wijzigingen in de voorstellingen en de gezindheden van de mens wenst teweeg te brengen. De keuzehandelingen kunnen door de inschakeling van bepaalde prikkels - reklame, politieke propaganda - beïnvloed worden. Op het gebied van de eerder konstante gegevens inherent aan de menselijke natuur zijn de mogelijkheden eerder beperkt. Zij zouden in feite een gewelddadig karakter moeten bezitten. De auteurs wijzen er evenwel op dat de bekende voorstelling van Hermann betreffende de behoeftenleer niet meer geldig is. Goederen worden niet begeerd om zichzelf, maar wel omdat ze de konsument in staat stellen bepaalde doeleinden te bereiken. Hierdoor belandt men terug in de sfeer van het kulturele. De psychische beïnvloeding kan uitgroeien tot een instrument van de ekonomische politiek. Ter vervulling van haar taak, nl. de wederzijdse aanpassing van produktie- en behoeftenstrukturen, beschikt deze laatste over middelen van organisatorische en sociaal-pedagogische aard. De metoden van de sociaal-psychologische beïnvloeding bestaan uit de middelen van de publiciteit en van de propaganda. De moderne ekonomische politiek maakt veelvuldig gebruik van de "moral suasion”, - welke kan uitgroeien tot echte "psychologische kruistochten”. De auteurs geven enkele voorbeelden van deze beïnvloeding vnl. afkomstig van de U.S.A, en West-Duitsland (L. Erhard). Niettemin blijkt de toepassing der middelen van de sociaal-psychologische beïnvloeding vooralsnog beperkt te zijn tot de verbruikerssfeer. Bij de ondernemers en de vakverenigingen zijn hun aanwendingsmogelijkheden veel meer beperkt.

How to Cite:

Andreae, C. & Scherhorn, G., (1958) “Sozialpsychologische aspekte der ökonomischen Politik”, Tijdschrift voor Sociale Wetenschappen 3(1-2), 31–43. doi: https://doi.org/10.21825/tvsw.95546